Quan điểm xây dựng chương trình dạy học bậc đại học

 

Mở đầu

Một trong những vấn đề quan trọng của giáo dục đại học là việc trả lời câu hỏi “làm thế nào để có được một chương trình giáo dục đáp ứng được yêu cầu của người học về cơ hội được học, nhu cầu của xã hội về nguồn nhân lực. Từ khi các trường Đại học hình thành và phát triển trong lịch sử thế giới, chương trình cũng gắn bó chặt chẽ với sự phát triển đó và có những bước thăng trầm khác nhau. Lịch sử phát triển chương trình đã chứng kiến những cách thức xây dựng chương trình khác nhau cùng những quan điểm khác nhau về tiếp cận chương trình. Mỗi cách tiếp cận thể hiện dấu ấn phát triển của nhận thức nhân loại chương trình. Dưới đây xin giới thiệu ba cách tiếp cận được coi là thể hiện những nét cơ bản nhất của phát triển chương trình: Tiếp cận nội dung, tiếp cận mục tiêu và tiếp cận phát triển

 Nội dung 

Trước hết cần thiết phải hiểu, chương trình đào tạo là gì?. “Chương trình là một bản thiết kế tổng thể cho một hoạt động đào tạo (đó có thể là một khoá học kéo dài vài giờ, một ngày, một tuần hoặc vài năm). Bản thiết kế tổng thể đó cho biết toàn bộ nội dung cần đào tạo, chỉ rõ ra những gì có thể trông đợi ở người học sau khoá học, nó phác hoạ ra quy trình cần thiết để thực hiện nội dung đào tạo, nó cũng cho biết các phương pháp đào tạo và các cách thức kiểm tra, đánh giá kết quả học tập, và tất cả cái đó được sắp xếp theo một thời gian chặt chẽ”.

1. Cách tiếp cận nội dung (content approach)

            Là cách thức tiếp cận cổ điển trong việc xây dựng chương trình đào tạo. Theo cách tiếp cận này, giáo dục là quá trình truyền thụ nội dung – kiến thức. Điều này nghĩa là, mục tiêu đào tạo hướng tới chính là nội dung kiến thức truyền tải được, càng nhiều nội dung kiến thức được truyền thụ thì mục tiêu giáo dục đạt được càng lớn.

Việc xây dựng chương trình theo cách này chẳng khác nào việc phân chia mục lục ở một cuốn sách. Điều duy nhất nó mang lại đó là việc đặt ra yêu cầu lĩnh hội nhiều các kiến thức từ phía người học.

Phương pháp giảng dạy theo kiểu chương trình này là người dạy cố gắng truyền đạt những kiến thức trong phạm vi môn học được giao, học sinh thụ động lắng nghe và cố gắng tiếp thu những kiến thức từ thầy giới thiệu. Với phương pháp học tập như vậy, sẽ không đảm bảo tính chủ động, sáng tạo của người học. Mặt khác người dạy cũng chậm cải tiến, đổi mới nội dung giảng dạy, thậm chí là không có cải tiến gì, cứ “hát mãi một bài hát” lặp đi lặp lại qua từng khóa học.

Trong điều kiện hiện nay, thời đại của công nghệ thông tin và kinh tế tri thức, lượng kiến thức của nhân loại đang tăng lên theo cấp số nhân, việc áp dụng cách thức xây dựng chương trình theo kiểu chú trọng nội dung này đã trở lên lạc hậu. Vì thông tin và tri thức ngày càng cập nhật, vòng đời tri thức và vòng đời công nghệ lạc hậu đi nhanh chóng, nếu cứ không chịu cập nhật và cứ rao giảng mãi một nội dung cố định thì tất yếu nằm trong bước thụt lùi so với tri thức nhân loại.

Ở nước ta, tiếp cận chương trình theo cách này đang diễn ra khá phổ biến, đặc biệt là ở các trường còn duy trì hệ thống học tập theo niên chế. Tuy nhiên, hiện nay, giáo dục học đại học của chúng ta cũng đang dần có bước đổi mới. Đó là kết quả của việc nhìn nhận và tiếp cận chương trình theo hướng mới, các hướng này sẽ được xem xét dưới đây.

2. Cách tiếp cận mục tiêu (Objective approach)

Nói đến cách tiếp cận chương trình theo mục tiêu là nói tới việc xây dựng chương trình trên cơ sở xem xét mục tiêu đầu ra của quá trình giáo dục. Từ chỗ xác định mục tiêu mong muốn cần đạt tới là gì, người ta mới tiến hành lựa chọn nội dung đào tạo, phương pháp đào tạo. Đây, chính là quá trình phân tích ngược để tìm ra giải pháp cho một mục tiêu mong muốn.

            Mục tiêu của quá trình đào tạo là kết quả đầu ra, là toàn bộ những mong đợi về sự thay đổi của người học sau quá trình học tập, bao gồm các kết quả về kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo, thái độ, hành vi của người học. Mục tiêu này, người ta cố gắng lượng hóa thành các tiêu chuẩn, làm cơ sở cho quá trình kiểm tra, đánh giá sau khóa học. Chính những điều mong đợi lại trở thành các tiêu chí để đánh giá chất lượng và hiệu quả của chương trình.

            Cách tiếp cận này giống như việc “công nghệ hóa” giáo dục. Biến giáo dục trở thành một quy trình công nghệ có các bước, các khâu chặt chẽ và logic với nhau, nhằm tiến tới cho ra đời một “loạt sản phẩm” giáo dục giống nhau.

            Ưu điểm của cách tiếp cận này là:Mục tiêu đào tạo cụ thể và chi tiết, tạo thuận lợi cho việc kiểm tra, đánh giá; Người học và người dạy biết họ cần làm gì để đạt đến mục tiêu định sẵn; Cho phép xác định hình thức kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của người học.

            Tuy nhiên, cách tiếp cận này cũng có nhược điểm là: Với việc “công nghệ hóa” giáo dục, người ta không quan tâm đến sản phẩm đầu vào của quá trình công nghệ, là những con người khác nhau về năng lực và hoàn cảnh, nguồn gốc, văn hóa…do vậy, kết quả mong đợi ở đầu ra chỉ có ý nghĩa tương đối và các “sản phẩm” giáo dục không thể “giống nhau như đúc từ một khuôn” như người ta dự tính được.

3. Cách tiếp cận phát triển (Dcvelopmental approach)

            Cách tiếp cận phát triển được phản ánh rõ nét trong câu nói của Kelly “curriculum as process and education as development” (Chương trình đào tạo là một quá trình và giáo dục là một sự phát triển)

            Cách tiếp cận này chú trọng vào việc phát triển tối đa những năng lực tiềm ẩn ở mỗi con người. Cần thiết phải khơi dậy trong mỗi con người năng lực giải quyết vấn đề, năng lực thích ứng trước những biến động của môi trường sống, làm việc và trước một thế giới thay đổi, đồng thời tạo ra một cơ chế học tập suốt đời cho người học. Với cách nhìn nhận rộng và đa chiều, cách tiếp cận này chỉ ra rằng, giáo dục cần phát triển ở mỗi con người nhiều thứ hơn là việc định trước một mục tiêu cuối cùng phải đạt được, đồng thời người ta cũng nhận thấy, không phải toàn bộ các kiến thức được sử dụng trong quá trình công tác, làm việc của người học có thể học được ở trường lớp. Do đó, cách tốt nhất là giáo dục cho người học cách thức mà họ sẽ học tập tiếp theo ra sao khi rời khỏi ghế nhà trường, khơi dậy tiềm năng làm chủ quá trình học tập ở mỗi người.

            Và do đó, sản phẩm của quá trình đào tạo là những sản phẩm đa dạng, không bó hẹp vào một mục tiêu hay không bị giới hạn bởi một nội dung kiến thức nào. Và cái cốt lõi của cách tiếp cận này, đó là người ta sẽ học được các “phương pháp học, cách thức học” hơn là nội dung kiến thức.

            Từ việc chú trọng khai thác tiềm năng con người và trang bị cho họ khả năng “tự học, học tập suốt đời”, cách tiếp cận này chú trọng đến khía cạnh Nhân văn trong chương trình đào tạo. Tức là việc quan tâm đến lợi ích, nhu cầu của từng cá nhân người học, chú trọng đến các giá trị mà giáo dục sẽ mang lại cho mỗi người học.

            Như vậy, quan điểm giáo dục trong cách tiếp cận này là “lấy người học làm trung tâm”

            Phương pháp giáo dục được sử dụng trong cách tiếp cận phát triển đó là, bài giảng được thiết kế sao cho người học được trải nghiệm qua các tình huống, các yêu cầu mà theo đó, người học sẽ học được cách thức giải quyết vấn đề, rèn luyện khả năng tự học, tự sáng tạo trong giải quyết vấn đề. Tức là việc chú trọng vào quá trình đào tạo, quan tâm cụ thể tới từng bước trong quá trình đào tạo. Trong quá trình đó, người dạy phải đóng vai trò hướng dẫn người học thu thập các thông tin, gợi mở vấn đề và cách thức giải quyết vấn đề.

            Cách tiếp cận này là bước phát triển cao của tiếp cận chương trình. Hiện nay, cách tiếp cận này đã được cụ thể hóa dưới hình thức đào tạo theo hệ thống Tín chỉ ở một số trường của nước ta. Tuy còn nhiều khó khăn trong việc triển khai, áp dụng mô hình đào tạo này, nhưng đây sẽ là hướng đi đúng đắn của giáo dục nước nhà trên con đường đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho phát triển đất nước.

Kết luận

Tóm lại, xây dựng chương trình giáo dục đại học trên thế giới đã trải qua ba cách tiếp cận, từ tiếp cận nội dung, tiếp cận mục tiêu, tới tiếp cận phát triển. Các cách tiếp cận đã thể hiện quá trình phát triển nhận thức của nhân loại về phát triển chương trình. Chắc chắn rằng, với nhận thức ngày càng đúng đắn về quan điểm giáo dục nói chung, quan điểm xây dựng chương trình nói riêng, con người sẽ có những bước tiến tốt hơn trong giáo dục và đào tạo. Tạo ra một thế giới ngày càng văn minh, tri thức hơn.

Tác giả: Bùi Trọng Tài

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s