Xã hội tri thức và mối quan hệ giữa xã hội tri thức với giáo dục

            Thời đại ngày nay được nhận định là thời đại văn minh hậu công nghiệp, văn minh tri thức, văn minh trí tuệ. Sở dĩ như vậy bởi vì ngày nay, thông tin, tri thức tăng lên theo cấp số nhân và đóng góp quan trọng vào trong sự phát triển kinh tế- xã hội. Điều đó đã làm cho xã hội trở thành xã hội tri thức hay xã hội thông tin.
Giáo dục, đặc biệt là giáo dục đại học là ngành tiên phong, mũi nhọn trong việc tìm tòi, sáng tạo và phổ biến tri thức. Do đó, giáo dục có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của xã hội tri thức. Dưới đây chúng ta cùng tìm hiểu về xã hội tri thức và mối quan hệ giữa xã hội tri thức với giáo dục.
i) Khái niệm: Xã hội tri thức là một hình thái xã hội – Kinh tế, trong đó tri thức trở thành yếu tố quyết định đối với nền kinh tế hiện đại và các quá trình sản xuất, quan hệ sản xuất của nó, cũng như đối với các nguyên tắc tổ chức của xã hội.
ii) Đặc điểm của xã hội tri thức:
– Tri thức là yếu tố then chốt của lực lượng kiến tạo xã hội hiện đại, của lực lượng sản xuất và tăng trưởng kinh tế: Nếu như trước đây, trong những hình thái kinh tế- xã hội cũ, lực lượng sản xuất là những lực lượng vật chất cụ thể, như xã hội nông nghiệp- lực lượng sản xuất chủ yếu là con người cùng các công cụ sản xuất thô sơ, giản đơn; xã hội công nghiệp- lực lượng sản xuất là máy móc phương tiện công nghiệp thì ngày nay, trong xã hội tri thức, lực lượng sản xuất chủ yếu đóng góp vào sự phát triển xã hội là thông tin. Thông tin trở thành lực lượng to lớn chi phối nhận thức và hành động của toàn xã hội
Thông tin và tri thức tăng lên một cách nhanh chóng kéo theo sự lạc hậu nhanh của tri thức, công nghệ cũ: Mỗi một ngày, lượng thông tin và tri thức sáng tạo ra tăng lên theo cấp số nhân. Điều đó kéo theo sự lạc hậu của những tri thức cũ. Trong lĩnh vực công nghệ, các quy trình và sản phẩm mới cũng nhanh chóng trở lên lạc hậu, kéo theo sự sụt giảm vòng đời công nghệ.
– Sự trao đổi thông tin và tri thức được hỗ trợ bởi công nghệ thông tin, được toàn cầu  hoá. Hệ thống mạng internet đã làm quá trình trao, truyền và phổ biến tri thức trở lên dễ dàng hơn bao giờ hết. Sự phát triển của công nghệ thông tin và truyền thông đã hỗ trợ đắc lực cho việc hình thành xã hội tri thức.
– Thay đổi cơ cấu xã hội theo hướng đa dạng, linh hoạt. Cơ cấu xã hội được hiểu là những yếu tố, bộ phận cấu thành xã hội như các thiết chế về kinh tế, chính trị, văn hóa. Trong xã hội tri thức, thông tin có vai trò “quyền lực“ chi phối sự thay đổi cơ cấu xã hội. Sự nhạy bén và thay đổi liên tục của thông tin tác động làm thay đổi nhanh chóng các thiết chế xã hội, biến chúng trở lên linh hoạt và chóng thích ứng.
– Thay đổi tổ chức và tính chất lao động nghề nghiệp. Người lao động luôn phải thích nghi với những tri thức và công nghệ mới: Các ngành nghề thường xuyên được đổi mới và cập nhật những thông tin mới, từ đó làm cho việc tổ chức và tính chất của lao động trong từng ngành nghề cũng thường xuyên thay đổi, đòi hỏi ở người lao động khả năng thích ứng với nghề nghiệp và môi trường thường xuyên biến đổi. Nếu không trang bị khả năng thích nghi, quá trình học tập suốt đời thì người lao động rất dễ bị đào thải.
– Con người là yếu tố trung tâm trong xã hội tri thức, là chủ thể kiến tạo xã hội. Đây là đặc điểm phản ánh nét đặc trưng của xã hội tri thức. Trong xã hội đó, con người vừa là chủ thể sáng tạo tri thức, vừa là đối tượng tác động của tri thức. Hay nói khác đi, con người sáng tạo các tri thức, rồi lại sử dụng tri thức đó để sáng tạo ra các tri thức mới. Cả xã hội vào cuộc và như vậy, tri thức được tạo ra, nâng lên theo cấp số nhân.
– Đối với con người cá thể, tri thức là một cơ sở để xác định vị trí xã hội, khả năng hành động và ảnh hưởng mới: Cá thể tri thức muốn nói đến vai trò của mỗi cá nhân trong xã hội. Ở đây, những con người nắm giữ càng nhiều tri thức và đặc biệt nếu sở hữu cách thức sáng tạo ra tri thức (phương pháp) thì nguời đó có vị trí xã hội và khả năng hành động để tạo ra những ảnh hưởng mới đối với xã hội. Con người không bị giới hạn và ràng buộc bởi bất cứ điều gì khi sẻ chia tri thức.
– Giáo dục đóng vai trò then chốt trong việc đào tạo con người, do đó đóng vai trò then chốt trong sự phát triển. Giáo dục là cầu nối giữa tri thức và con người, hay nói cách khác thông qua giáo dục, con người sẽ được tiếp cận với tri thức và cách thức sáng tạo ra tri thức. Chính giáo dục là tâm điểm để tạo ra các tri thức mới, và do vậy nó có vai trò then chốt trong sự phát triển. Vai trò này sẽ được nói kỹ hơn trong mối quan hệ giữa xã hội tri thức và giáo dục dưới đây
– Xã hội tri thức là xã hội toàn cầu hoá. Trình độ giáo dục trở thành yếu tố tranh đua quốc tế. Đặc điểm này cho thấy với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin và truyền thông đã làm phẳng thế giới, nghĩa là thông tin và tri thức được phổ biến trên phạm vi toàn cầu. Do đó, giáo dục vào cuộc như một yếu tố thể hiện năng lực tri thức của mỗi quốc gia. Trình độ giáo dục phản ánh sức mạnh tri thức của quốc gia đó.
Giáo dục cần giải quyết mâu thuẫn tri thức ngày càng tăng nhanh mà thời gian đào tạo có hạn. Giáo dục là quá trình trao và truyền tri thức cho việc hình thành nhân cách một con người. Giáo dục có mục đích, mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức và các công cụ giáo dục. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là, với sự thay đổi và lạc hậu nhanh chóng của tri thức cùng công nghệ thì mục tiêu giáo dục cần tập trung vào điều gì? hình thức và phương pháp cần lựa chọn ra sao, nội dung giáo dục cần đưa vào những yếu tố gì….Thực chất nó là mâu thuẫn giữa tri thức tăng nhanh và thời gian đào tạo ngắn hạn.
Để giải quyết được mâu thuẫn đó, mục tiêu giáo dục cần tập trung vào việc hình thành ở người học một nhân cách tốt, có khả năng thích ứng nhanh với hoàn cảnh thay đổi và đặc biệt, có khả năng nắm vững phương pháp học tập thay vì tri thức sẵn có.
Giáo dục cần đào tạo con người đáp ứng được những đòi hỏi của thị trường lao động và nghề nghiệp cũng như cuộc sống, có khả năng hoà nhập và cạnh tranh quốc tế, đặc biệt là:
– Năng lực hành động
– Tính sáng tạo, năng động,
– Tính tự lực và trách nhiệm
– Năng lực cộng tác làm việc
– Năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp
– Khả năng học tập suốt đời
Những năng lực trên góp phần quyết định vào việc hình thành giá trị con người trong xã hội tri thức.
Tóm lại, xã hội tri thức với những đặc điểm như trên đã chi phối rất lớn tới cách thức hành động và phát triển con người của thời đại hôm nay. Một xu thế tất yếu đó là xã hội tri thức sẽ ngày càng đưa con người tiến xa hơn nữa so với những thành tựu hiện có. Nhưng dù xa tới đâu thì chúng ta cũng cần nhìn nhận thẳng thắn rằng, giáo dục có vai trò quan trọng trong xã hội tri thức đó.
Tác giả: Đỗ Thái Phong

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s