Đổi mới phương pháp dạy học

1, Thế nào là đổi mới phương pháp dạy học?
 2, Đổi mới phương pháp dạy học phải làm như thế nào và làm những gì?
 3, Làm thế nào để đánh giá đúng 1 giờ đổi mới phương pháp dạy học?
                        Phương pháp dạy học đại học là một phạm trù cơ bản của lý luận dạy học đại học, một thành tố cấu trúc năng động nhất, linh hoạt nhất trong quá trình dạy học Đại học, có vai trò quan trọng và có tính chất quyết định đối với chất lượng và hiệu quả đào tạo ở trường Đại học.
            Dạy học ở trường Đại học là hoạt động phức tạp có tính chất đặc thù, vừa mang tính khoa học, vừa mang tính nghệ thuật, đòi hỏi người làm thầy, cô giáo đại học phải biết lựa chọn và sử dụng các phương pháp dạy học một cách linh hoạt và sang tạo phù hợp với đối tượng đào tạo.
1. Thế nào là đổi mới phương pháp dạy học?
            Để hiểu được thế nào là đổi mới phương pháp dạy học thì trước hết chúng ta cần phải hiểu như thế nào là phương pháp và phương pháp dạy học.
            Thuật ngữ “ phương pháp” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, “methodos” – nguyên văn là con đường đi tới một cái gì đó, có nghiã là cách thức đạt tới mục đích và bằng một hình ảnh nhất định, nghĩa là một hành động được điều chỉnh.

             Trong lý luận dạy học, có nhiều định nghĩa về phương pháp dạy học. Cụ thể:
            Phương pháp dạy học là những cách thức hoạt động tương tác được điều chỉnh của giáo viên và học sinh hướng vào việc giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học ( Iu.k.Babansky – Giáo dục học, Matxcơva, 1983).
            Phương pháp dạy học là con đường chính yếu, cách thức làm việc phối hợp, thống nhất của thầy và trò, trong đó thầy truyền đạt nội dung trí dục để trên cơ sở đó, và thông qua đó, mà chỉ đạo sự học tập của trò, còn trò thì lĩnh hội và tự chỉ đạo sự học tập của bản thân, để cuối cùng đạt tới mục đích dạy học. (Nguyễn Ngọc Quang – Lý luận dạy học đại cương, tập 2, Trường cán bộ quản lý giáo dục TW 1, 1989).
            Các định nghĩa trên đã bám sát bản chất triết học của phương pháp dạy học, nêu lên một cách khái quát về phương pháp dạy học với những dấu hiệu đặc trưng của nó.
            Cho đến nay, phương pháp dạy học vẫn còn là một hiện tượng sư phạm nhiều quan điểm, chưa có sự thống nhất về định nghĩa khái niệm. Tuy nhiên, mặc dù có những phạm vi quan niệm khác, các tác giả đều thừa nhận phương pháp dạy học có những đặc trưng sau:
- Phương pháp dạy học phản ánh hình thức vận động của nội dung dạy học.
- Phương pháp dạy học phản ánh sự vận động của quá trình nhận thức của học sinh nhằm đạt được mục đích học tập
- Phương pháp dạy học phản ánh cách thức hoạt động, tương tác, sự trao đổi thông tin, dạy học (truyền đạt và lĩnh hội) giữa thẩy và trò
- Phương pháp dạy học, phản ánh cách thức tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức của thầy: kích thích và xây dựng động cơ, tổ chức hoạt động nhận thức và kiểm tra – đánh giá kết quả nhận thức của học sinh, phản ánh cách thức tự tổ chức, tự điều khiển, tự kiểm tra – đánh giá của trò.
Ø Những phương pháp được vận dụng và tiến hành trong hoạt động dạy học theo phương thức nhà trường được gọi là phương pháp dạy học.
Phương pháp dạy học đại học có kế thừa và phát triển phương pháp dạy học của các cấp, bậc học phổ thông, tuy nhiên vẫn nổi bật tính đặc thù và tính đa dạng của nó.
Phương pháp dạy học chuyển từ việc truyền đạt thông tin khoa học sang việc tổ chức quá trình nhận thức, giảng dạy không chỉ là cung cấp hoặc “nhồi nhét” thông tin mà là chỉ đạo, hướng dẫn sinh viên tự mình tìm ra thông mới, mở rộng đào sâu tri thức, tự mình hình thành và phát triển kỹ năng, kỹ xảo cho mình.
Qua đây ta thấy phương pháp dạy học đại học là tổng hợp các cách thức hoạt động tương tác được điều chỉnh của giảng viên và sinh viên, trong đó hoạt động dạy là chủ đạo, hoạt động học là tự giác, tích cực và sáng tạo, nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học ở đại học, góp phần đạo tạo đội ngũ cán bộ, kỹ thuật, cán bộ quản lý, nghiệp vụ có trình độ đại học.
Từ những yêu cầu mới về mục tiêu đạo tạo ở đào tạo, chương trình, nội dung và phương pháp đào tạo, cần có sự chuyển biến mạnh mẽ về quan niệm. Đó chính là quan niệm về đổi mới phương pháp dạy học.
Sự đổi mới đó chính là sự chuẩn bị về thái độ và khả năng đặt và giải quyết vấn đề ngay trong quá trình học tập ở nhà trường, trên cơ sở lựa chọn những vấn đề, chủ đề có thể thường hay gặp trong một khoảng thời gian nhất định sau khi ra trường: Cách giảng dạy, đào tạo theo hương thích hợp, liên môn, liên ngành, dựa trên chủ đề, vấn đề ngày càng phát triển.
Trước tình hình kiến thức gia tăng, bùng nổ cả về khối lượng và chất lượng, cả về tốc độ và phạm vi lĩnh vực, cách nâng cao chất lượng chủ yếu dựa vào kiến thức là ở thể bị động, khó đạt được mục tiêu đào tạo con người có bản lĩnh giải quyết vấn đề do thực tiễn đặt ra (đặc biệt trong thời đại ngày nay, đặc trưng bởi sự thay đổi có gia tốc với quy mô rộng lớn) mà phải trú trọng đúng mức hơn, thậm chí phải đặc lên hàng đầu vấn đề đạo tạo về phương pháp theo hướng biết đặt và giải quyết vấn đề (problem posing and solving ability).
 2, Đổi mới phương pháp dạy học phải làm như thế nào và làm những gì?
Bàn về phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học, trong khoảng hơn 10 năm gần đây, chúng ta tốn không ít thời gian và giấy mực. Song trong thực tế, phương pháp dạy học chưa thực sự trở thành một chìa khoá, một công cụ để giúp các thầy cô giáo trong giảng dạy mà phương pháp dạy học vẫn nằm trong chữ nghĩa giấy tờ, nhiều khi đọc để hiểu được cũng không phải dễ, dẫn đến một thực trạng khiến những người quan tâm đến vấn đề này không khỏi băn khoăn.
Khi bàn về hiện trạng phương pháp dạy học những năm gần đây, chúng ta phải tránh một nhận xét chung chung là: Chúng ta đã sử dụng phương pháp dạy học lạc hậu trì trệ. Tuy nhiên, cũng không thể nói trong thực tế ngày nay phương pháp truyền thống vẫn được coi là ưu việt, bởi thực chất của phương pháp dạy học những năm vừa qua chủ yếu vẫn xoay quanh việc: “thầy truyền đạt, trò tiếp nhận, ghi nhớ” thậm chí ở một số bộ môn do thúc bách của quỹ thời gian với dung lượng kiến thức trong một giờ (đặc biệt ở các lớp có liên quan đến thi cử) dẫn đến việc “thầy đọc trò chép” hay thầy đọc chép và trò đọc, chép”… Nói như vậy, cũng không phủ nhận ở một số không ít các thầy cô giáo có ý thức và tri thức nghề nghiệp vững vàng vẫn có nhiều giờ dạy tốt, phản ánh được tinh thần của một xu thế mới.
* Đổi mới phương pháp dạy học theo 2 xu thế
- Áp dụng phương pháp dạy học “đặt và giải quyết vấn đề”.
            Bản chất của phương pháp dạy học “đặt và giải quyết vấn đề” là đặt trước sinh viên một hệ thống những vấn đề nhận thức có chứa đựng mâu thuẫn giữa cái cho và cái tìm, chuyển sinh viên vào tình huông có vấn đề để kích thích họ tự giác, có nhu cầu giải quyết vấn đề. Từ đó họ lĩnh hội được tri thức, kỹ năng một cách tự giác, tích cực, tự lực và sáng tạo.
            – Phương pháp dạy học “đặt và giải quyết vấn đề” có những đặc trưng cơ bản sau:
            + Đó là tính huống có vấn đề ( chứa đựng nội dung cần xác định, nhiệm vụ cần giải quyết, vướng mắc cần tháo gỡ – nghĩa là chứa đựng mâu thuẫn cần giải quyết)
            + Tổ chức được tình huống có vấn đề giúp sinh viên nhận thức nó, chấp nhận giải quyết và tìm kiếm lời giải trong quá trình “ hoạt động hợp tác” giữa giảng viên và sinh viên, phát huy tối đa tính độc lập của sinh viên kết hợp với sự hướng dẫn của sinh viên.
            + Gồm nhiều hình thức tổ chức đa dạng lôi cuốn sinh viên tham gia cùng tập thể.
-          Bồi dưỡng năng lực và giải quyết vấn đề cho sinh viên.
- Ý tưởng đặt và giải quyết vấn đề trong quá trình đào tạo, ở đại học được hiểu ở 2 phạm trù:
+ Phạm trù mục tiêu đào tạo: năng lực và giải quyết vấn đề được coi như một trong những năng lực cần được hình thành, bồi dưỡng và phát triển.
+ Phạm trù phương pháp đào tạo: Phương pháp đặt và giải quyết vấn đề được coi là nấc thang của hệ thống phương pháp dạy học đại học để tạo ra con người hành động có năng lực giải quyết vấn đề – đó cũng chính là đặc trưng của nền giáo dục mới, nền giáo dục chuẩn bị cho con người “tự chủ, năng động, sáng tạo” bước vào thế kỷ 21 – thế kỷ của trí tuệ nắm quyền lực.
- Áp dụng công nghệ dạy học vào việc đổi mới phương pháp dạy học đại học
            + Xây dựng công nghệ dạy học hiện đại: tạo ra hệ dạy học vận hành theo nguyên lý mới “ tự học – cá thể hóa – có hướng dẫn” như một hệ mở, hướng vào từng cá thể sinh viên, đòi hỏi họ tỷ trọng tự học cao, cho phép tiến theo tỷ độ cá nhân, được đánh giá theo hệ thống tín chỉ, đồng thời đòi hỏi sự điều khiển sư phạm thông minh, linh hoạt của thầy.
            Tăng cường áp dụng các phương tiện và công nghệ mới vào giảng dạy và học tập ở đại học để tiết kiệm thời gian, giảm nhẹ cường độ lao động dạy học, gây hứng thú học tập cho sinh viên, góp phần cải tiến phương pháp dạy học ở đại học.
            Dạy học ở đại học trong tương lai áp dụng ngày một rộng rãi với cường độ ngày càng cao của công nghệ thông tin theo hướng sử dụng thích hợp các phương tiện vào dạy học, ngày càng sử dụng nhiều công cụ điện toán như: máy tính đa năng, sách giáo khoa điện tử, sổ tay, sách tra cứu, từ điển điện tử, các phòng thí nghiệm lý, hóa, sinh…trên màn hình vi tính. Các phương tiện này sẽ giúp cho sinh viên có thể tiếp cận thuận lợi các tri thức cần thiết trong bất kỳ tình huống nào.
            Giảng viên có thể sử dụng máy tính để giảng dạy phù hợp với năng lực và xu hướng của từng sinh viên.
            Giúp sinh viên sống trong thế giới thông tin, nắm được những kỹ năng làm việc tương lai, cũng như sử dụng phương tiện mới trong đời sống gia đình và xã hội.
* Còn đổi mới phương pháp dạy học đại học cần làm những gì?
            Đổi mới phương pháp dạy học đại học cần tiến hành theo tư tưởng của tiếp cận hệ thống, cải cách hệ thông giáo dục đào tạo đại học, xác định hợp lý mục tiêu và nội dung đào tạo trên cơ sở đổi mới phương pháp dạy học đại học (PPDHĐH).
            Đổi mới PPDHĐH  đại học phải được xét trong chương trình đào tạo.
            Đổi mới PPDHĐH ( cách dạy, cách học) phải tiến hành theo phương hướng hiện đại hóa về nội dung và phương tiện dạy ở đại học.
            Đổi mới PPDHĐH và tạo ra phương pháp dạy học hiện đại, cần căn cứ vào cách tiếp cận khoa học hiện đại như: tiếp cận hệ thống, tiếp cận hoạt động, tiếp cận mô đun, phương pháp grap…
            Như vậy, để đổi mới phương pháp dạy học cần phải có sự lựa chọn và kết hợp tối ưu các phương pháp.
            -  Phương pháp dạy học là một vấn đề có tính lịch sử, phải đổi mới trước hết ở ý thức
Để học sinh chủ động, tích cực, sáng tạo trong học tập thì tất yếu phải đổi mới phương pháp giảng dạy.
 - Tránh suy nghĩ giản đơn hay cực đoan trong sử dụng, đổi mới phương pháp dạy học.
Khi đổi mới phương pháp dạy học cần tránh xu hướng giản đơn hay cực đơn. Có thầy, cô thay việc “đọc, chép” bằng việc hỏi quá nhiều mà phần nhiều các câu hỏi ấy lại không tạo được “tình huống có vấn đề”. Có thể họ đã nghĩ sử dụng phương pháp dạy học mới là việc thay đọc chép bằng việc hỏi đáp. hỏi đáp càng nhiều thì càng đổi mới!
-  Để đổi mới phương pháp dạy học được thành công thì phải đổi mới đồng bộ.
 Vấn đề này rất lớn và phức tạp, song trước mắt lên chú ý đổi mới những vấn đề liên quan trực tiếp tới việc dạy và học:
+ Trước hết là chương trình Sách giáo khoa.
+ Cách ra đề thi và yêu cầu thi.
+ Nên đề cao vai trò của nhà trường, của tổ nhóm chuyên môn.
+ Đặc biệt coi trọng tài nghệ của người thầy.
 3, Làm thế nào để đánh giá đúng 1 giờ đổi mới phương pháp dạy học?
 Việc đánh giá một tiết dạy được dựa trên các vấn đề sau:
          * Đánh giá trình độ nghiệp vụ sư phạm.
          – Xem xét trình độ nắm vững mục tiêu, mục đích, yêu cầu, chương trình, nội dung giảng dạy, vị trí của bài dạy trong hệ thống chương trình.
          – Mức độ nắm vững kiến thức, kỹ năng của bài dạy, xác định trọng tâm, yêu cầu tối thiểu cho cả lớp và những vấn đề có thể mở rộng, nâng cao cho những học sinh khá giỏi.
          – Việc giáo dục thái độ, tình cảm cho người học ( học sinh, sinh viên) thông qua bài dạy.
          – Cấu trúc của bài dạy có hợp lý không?
          – Mục tiêu của bài dạy có đạt được không ?
          *  Đánh giá năng lực sử dụng phương pháp (kỹ năng sư phạm).
          Đây là nội dung quan trọng nhất cần xem xét khi đánh giá năng lực sư phạm của giáo viên vì nếu giáo viên chỉ nắm chắc kiến thức thì chưa đủ để làm cho học sinh nắm bài tốt. Giáo viên cần nắm vững và thực hiện hai hướng đổi mới sư phạm quan trọng sau:
          – Phát huy tính tích cực, tự giác của học sinh, làm cho học sinh chủ động tìm kiếm, chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kỹ năng, tránh làm cho học sinh học tập một cách thụ động.
          – Giảng dạy theo phương pháp cá thể hoá, quan tâm đến đặc thù của các đối tượng học sinh. Trên cơ sở nắm được năng lực, nhịp độ làm việc, thói quen làm việc của từng học sinh, phát hiện những lỗ hổng kiến thức, hiểu được những khó khăn của từng đối tượng trong học tập để giúp đỡ một cách có hiệu quả.
          Khi đánh giá năng lực sử dụng phương pháp cần xem xét trên nhiều phương diện như các khía cạnh nêu dưới đây:
          – Những hoạt động đơn phương của giáo viên
          + Chọn và sử dụng các phương pháp giáo dục có phù hợp với đặc điểm của học sinh và của môn học hay không? (thuyết giảng, đàm thoại, trực quan, trao đổi nhóm, các hoạt động khác nhau trong cùng một giờ dạy…) việc sử dụng ngôn ngữ có trong sáng dể hiểu hay không?
          + Biết hình thành rõ ràng các mục tiêu và từ đó đặt vấn đề, đưa ra chỉ dẫn, yêu cầu rõ ràng hay không?
          + Nghệ thuật trình bày bảng, trình bày thí nghiệm lựa chọn trình bày đồ dùng dạy học có đúng lúc, đúng mục đích hay không?
          + Phân phối thời gian có hợp lý hay không (tận dụng thời gian cho học sinh làm việc phân bố giữa các phần, giữa lý thuyết và luyện tậtp) ?
          – Các biện pháp của giáo viên tổ chức, thúc đẩy người học chủ động học tập sát trình độ các nhóm đối tượng và từng đối tượng.
          + Giáo viên có nêu vấn đề làm cho người học định hướng rõ ràng theo dõi bài học; cách hướng dẫn, hệ thống các câu hỏi dẫn dắt cho người học tự tìm tòi, sáng tạo để nắm kiến thức và rèn kỹ năng hay không?
          + Giáo viên có chú ý rèn luyện phương pháp học tập phù hợp với đặc điểm môn học (ý thức phê phán, lật lại vấn đề; khả năng trình bày vấn đề, tự làm thí nghiệm; củng cố hệ thống khái niệm, kỹ năng sử dụng thuật ngữ…) hay không?
          + Giáo viên có kích thích học sinh động não, chủ động làm việc, không tiếp thu thụ động hay không? (Chú ý cả ba nhóm trình độ khá giỏi, trung bình, yếu.)
          + Giáo viên giảng dạy và tổ chức hoạt động có phù hợp với đối tượng hay không?
          + Giáo viên có tổ chức, quản lý hoạt động theo nhóm để nguời học được làm việc phù hợp với năng lực hoặc để có thể trao đổi thảo luận hay không?
          + Giáo viên có biết khai thác lỗi của người học, tận dụng cơ hội để phân tích uốn nắn làm cho người học nắm chắc hơn kiến thức hay không?
          + Giáo viên đã điều khiển lớp học thế nào? việc thu hút sự chú ý của học sinh ra sao?
          + Giáo viên có làm chủ khi xử lý các tình huống sư phạm hay không?
          + Giáo viên có đánh giá chính xác, khách quan kết quả học tập hay không?
          + Giáo viên có hướng dẫn chú đáo cho người học về học ở nhà hay không?
          + Giáo viên có làm chủ các mối quan hệ với và lớp học hay không?
          + Giáo viên có tạo được không khí tin cậy, biết lắng nghe, đóng vai trò chủ đạo trong giảng dạy, làm cho người học tích cực học tập hay không?
          – Song song với những vấn đề nói trên, để việc đánh giá một giờ dạy được toàn diện chính xác, cần lưu ý quan sát người học để nhận xét về kết quả học tập giờ học đó.
          * Những chỉ báo quan sát để nhận xét kết quả học tập trong giờ dạy.
          + Thái độ của người học trong lớp, sự tham gia xây dựng bài, tính chắc chắn của nội dung phát biểu trả lời của người học.
          + Việc vận dụng kiến thức, kỹ năng để làm bài tập tại lớp.
          + Không khí và nhịp độ hoạt động của lớp, của nhóm.
          + Nền nếp học tập của người học.
          + Quan hệ của các nhóm hoặc từng cá nhân người học với nhau.
          Việc đánh giá một tiết dạy dựa trên việc đánh giá ba mặt nói trên và xếp thành các mức độ: Tốt, Khá, Đạt yêu cầu, Chưa đạt yêu cầu.
Sự cần thiết phải ĐMPPDH thì đã rõ, song để thực hiện được rộng khắp trong toàn ngành thật không đơn giản. Nó đòi hỏi người thầy không chỉ có bản lĩnh nghề nghiệp vững vàng, mà còn phải tự mình vượt qua những thói quen đã ăn sâu, bám rễ. Nói như một vị cán bộ quản lý ngành: “Nó đòi hỏithay đổi nhận thức về sự trao đổi chủ thể trong một tiết dạy và phục vụ cho điều ấy là biết bao công sức: Làm quen với công nghệ thông tin và những phương tiện dạy học hiện đại, sử dụng được đa dạng các hình thức kiểm tra đánh giá, tiếp cận với những đòi hỏi mới về kiến thức cũng như tâm lý của học trò… Hãy nhìn vào những đôi mắt học trò! Chúng ta sẽ thấy sự háo hức, niềm khát khao hiểu biết vô bờ. Chúng đang mong đợi các thầy cô truyền cho cách tự phát hiện, chiếm lĩnh và sử dụng tri thức một cách tự nhiên nhất, giản đơn nhất và cũng khó quên nhất. Vậy thì, ĐMPPDH là một nhu cầu không thể thiếu, và mỗi thầy cô giáo hãy nỗ lực hết mình.
Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Mai
About these ads

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s